Samfélag framtíðarinnar

Oft hefur komið upp sú spurning hvort að það þjóðfélag sem er að byggjast upp á Íslandi í dag, sé það samfélag sem við viljum að afkomendur okkar komi til með að búa í. Við búum í talsvert strjábýlu landi þar sem að hagsmunamál umhverfissinna er að viðhalda ónýttum svæðum í stað þess að leggja megináherslu á að byggja upp endurvinnslu líkt og tíðkast víðast hvar í Evrópu. Matvöruverð er hátt og skuldasöfnun heimila og sveitarfélaga mikil. Er hið íslenska samfélag í stakk búið fyrir framtíðina?

Ég vil benda á að ég bý í Svíþjóð á veturna á meðan ég lýk námi og hef gert síðastliðin tvö ár. Ég hef því fengið nasaþef af tveimur samfélögum og get líklega betur en margir dæmt hvernig staða Íslands er. Í Svíþjóð er hið pólitíska landslag mjög líkt því hér heima að öllu leiti nema einu, því að hægrisinnaðir flokkar eru sundraðir ólíkt því að á Íslandi er aðeins einn stór hægri flokkur. Þessi munur ætti við fyrstu skoðun ekki að vera veigamikill, en hefur samt þýtt það að vinstrisinnaðir social democratar (SD) hafa leitt margar ríkisstjórnir og sitja í stjórn flestra sveitarfélaga. Nú eru einmitt kosningar í Svíþjóð og ein af auglýsingum SD sem mér varð litið á í lestinni einn morguninn á leið minni heim hljóðaði gróflega á þennan veg: “Jú víst skapar M flokkurinn störf, en það eru ekki störf sem hafa sama vægi”. M flokkurinn sem þarna var vitnað í er stærsti hægri flokkur Svíþjóðar og hefur sótt hart að SD vegna umtalsverðs atvinnuleysis sem ríkir í landinu. Það sem SD á við með því að störfin hafi ekki sama vægi er það að í Svíþjóð er vinnuöryggi metið mikils. Menn eiga það til að vinna lengi í sömu störfum og SD hefur undanfarið viljað byggja upp störf sem einmitt endast lengi, á meðan M vill auka aðgengi fyrirtækja að vaxtarmöguleikum og skapa störf á þann hátt. Það hefur nefnilega verið tekinn upp sá siður í Svíþjóð að hafa meðalskattprósentu á almenning gróflega 10% lægri en hér á landi á meðan skattlagning á fyrirtæki er talsvert hærri og hefur þetta hefur hamlað efnahagsvexti til lengri tíma.

Þó svo að margir myndu vilja benda á að meðalborgari í Svíþjóð hefði það betra en meðal Íslendingur þá verður að taka það inn í myndina að Svíþjóð er mikið iðnaðarveldi og hefur verið undanfarin 150 ár og var hlutlaus í báðum heimsstyrjöldunum, og græddu vel á uppbyggingu landanna í Evrópu eftir seinna stríð. Þjóðin hefur þar með haft mun lengri tíma en Ísland til að byggja upp þau lífsgæði er hún býr við í dag, á meðan að Ísland byrjaði ekki að byggjast upp fyrr en eftir seinni heimstryrjöld. Í dag er hér á Íslandi mikil verðbólga en við höfum kynnst henni verri á okkar stuttu efnahagssögu. Hér er einnig margfalt minna atvinnuleysi og hagvöxturinn mikill miðað við Svíþjóð. Hvort samfélagið á sér betri framtíðarsýn?

Ef litið er á frelsi einstaklingsins í samanburðinum milli þessara tveggja landa þá vil ég fyrst af öllu benda á að yfirvinna er ekki leyfð í Svíþjóð innan flestra stéttarfélaga nema þá að hún sé borguð í fríi. Einnig eins og kom fram hér að ofan, þá er meðalskattprósenta Svía lægri en á Íslandi. En það er samt ekki allt eins og það lítur út fyrir að vera. Það nefnilega afar lítill munur á launum háskólagenginna og ófaglærðra. Verkfræðingar og læknar eru með mánaðarlaun upp á um það bil 30 þúsund sænskra króna, eða því sem jafngildir 300þús krónum. Það virðist ekki vera slæm laun yfirhöfuð nema þegar að á það er litið að ófagmenntaðir eru sjaldnast meira en 10 þús SEK lægri á mánuði. Þetta að mínu mati myndi draga verulega úr líkindunum á því að ég myndi eyða áratug meira í skóla til þessa eins. Og til að bæta gráu ofan á svart þá leggst á hátekjuskattur á rétt eftir að einstaklingar skríða yfir 30þús SEK á mánuði, og eykst þá skattprósentan upp í og yfir það sem þekkist hér á Íslandi.

Þetta er að mínu mati allt afar letjandi og jafnvel hættulegt til lengdar fyrir samfélag sem leggur ekki meiri áherslu en þetta á að fólk afli sér ekki aukinnar menntunar. Vissulega er það margt sem við Íslendingar getum lært af hinu sænska samfélagi. Þar má nefna umönnun aldraðra og aðbúnaður skólafólks og nýbakaðra foreldra er til fyrirmyndar. En þegar einstaklingum býðst ekki sá kostur að auka tekjur heimilisins með yfirvinnu og langur og strangur menntaferill borgar sig seint upp, hvar er þá framtíðasýn samfélagsins? Viljum við að Ísland haldi áfram að vera í fararbroddi hvað varðar frelsi og lífsgæði? Viljum við ekki vera í stakk búin að takast á við vandamál framtíðarinnar með vel menntuðu fólki og sterkum efnahag? Ef við eigum að geta gert svo þá verðum við að vera vökul einmitt í dag, þegar stórframkvæmdir hafa aukið verðbólguna og skuldir heimilanna aukast, þá þarf sterka og ábyrga efnahagsstjórn til að leiða okkur til framtíðar. Sofnum ekki á verðinum, komandi kynslóðir eiga það inni hjá okkur.


Baldur Malmberg

Situr í miðstjórn Hugins f.u.s. í Garðabæ