Upptaka evrunnar.

Er óeðlilegt fyrir okkur Íslendinga að íhuga upptöku evrunnar að svo stöddu? Já, það er það svo sannarlega það miðað við aðstæður og viðhengi evrunnar sjálfrar. Það að taka upp nýjan gjaldmiðil er alls ekkert einfalt ferli og allra síst þegar um evruna er að ræða. Auðvitað tengjast margir sterkum tilfinningaböndum við krónuna og það getur hamlað hlutlausri umræðu um málið. En á sama veg getur fullsterk löngun til að vera þáttakandi í Evrópusambandinu skyggt á sama hlutleysi, eins og hefur líklega best komið fram í umræðu Samfylkingarinnar um krónuna að undanförnu. Við höfum sem þjóð verið sjálfstæð skemur en flestar aðrar þjóðir Evrópu, að undanskildum austantjalds löndunum svokölluðu. Einmitt það að við upptöku evrunnar þyrftum við að gefa upp fullveldi okkar með því að ganga í Evrópusambandið stingur því efalaust margan sáran. En hverjir eru í raun kostir þess og gallar að taka upp evruna? Er sú leið að tengja íslenskan efnahag við evruna með því að nota evrur sem gjaldmiðil án þess að ganga í ESB skynsamlegt? Við seinni spurningunni er svarið án efa nei. Það að tengja efnahag lands við gjaldmiðil sem stjórnast af efnahagi annars lands eða landa getur haft stórvægilegar afleiðingar fyrir það land. Þetta sannaðist fyrir um áratug þegar stór hluti efnahags margra landa í Suður-Ameríku var fasttengdur við dollarinn. Þegar betur áraði í Bandaríkjunum reis dalurinn í verði og ofur-verðbólgu var hrundið að stað og kreppa fylgdi í kjölfarið.

Hins vegar er svarið við því, hverjir séu gallarnir og kostirnir við upptöku evrunar talsvert flóknari en ráðrúm gefst til að fjalla um í grein sem þessari Vandamálið við umræðuna um evruna er sú að hingað til hefur hún nær eingöngu verið pólitísk. Samfylkingin vill taka upp evruna og notafæra sér einkennilegt flökt krónunnar á undanförnu ári sem vogarstöng yfir því að komast inn í ESB., sem er jú einmitt það sem Samfylkingin vill í raun, miklu frekar en endilega að skipta aðeins um gjaldeyri, hún er að fela ESB-áróður sinn með því að höfða til óánægju fólks með krónuna, sem óhjákvæmilega tengist reiði með bankanna, hárra vaxta og þjónustugjalda, verðtrygginguna í huga fólks.

Því er það líklega hið eina skynsamlega sem við, sem venjulega liggjum ekki yfir efnahagstölum og spám getum gert er að bíða og vona eftir því að hlutlaust fyrirtæki geri könnun um það. Og á meðan megum við ekki vera ginnt af sögum af því að fyrirtæki sem hafa höfuðstöðvar sitt hér á Íslandi, en markað sinn að mestu eða öllu leyti erlendis og geri upp í erlendum gjaldeyri. Það er nefnilega alvanalegt að fyrirtæki geri það í hinum fljótandi efnahagi nútímans. Við megum heldur ekki trúa því sem margir vilja segja okkur, að verðbólgan sé krónunni að kenna. Gjaldmiðlar sem hafa fljótandi gengi og fylgja framboði og eftirpurn hafa við eðlilegar aðstæður minni áhrif á verðbólgu einstakra landa en framboð og eftirspurn vinnumarkaðarins og kostnaðarbreytingar á hráefnum og framleiðslu. Gengi gjaldmiðilsins gefur oft góða mynd af ástandinu en er ekki í sjálfu sér aðal áhrifavaldurinn. Á Íslandi fyrirfinnst t.d. varla atvinnuleysi. Tölur sýna að hér er rétt rúmlega eins prósenta atvinnuleysi og við höfum flutt til landsins nokkur þúsund af erlendu vinnuafli, til þess eins að anna almennri eftirspurn. Langtímaatvinnuleysi ætti því samkvæmt öllu að vera afar sjaldgæft miðað við mörg lönd ESB, svo sem Svíþjóð eða Þýskaland þar sem viðurkennt atvinnuleysi er á bilinu 10-15% og er þá í flestum tilfellum sama fólkið atvinnulaust langtímum saman.

Ekki er heldur hægt að kenna verðbólgunni um einkennilega hegðun krónunnar þar sem verðbólgunni er stjórnað með vöxtum og hefur þeim verið beitt harkalega en að því er virðist með miklum og góðum árangri að undanförnu. Sumir erlendir sérfræðingar hafa meira að segja tjáð sig um það að það gæti verið að dýfa krónunnar svona snemma hafi, í sameiningu með harkalegri vaxtastýringu bjargað íslenskum efnahag frá kreppu. Undirritaður er að engu leyti sérfræðingur í þessum málefnum en vill benda á að það er formaður Samfylkingarinnar ekki heldur. Greinarhöfundur er hins vegar verkfræðinemi og veit fullvel hversu auðvelt er að nýta sér tölulegar niðurstöður úr könnunum og reikningum á mismunandi á ýmsa vegu. Það skyldi því engri undrun sæta að út úr sömu skýrslum geti Samfylkingin lesið að það borgi sig að ganga í ESB og taka upp evruna, á meðan aðrir lesa það út úr sömu skýrslu að það borgi sig ekki. Það eina sem skýrsla sem hægt er að túlka á þann veg segir er að niðurstaðan er ekki vís, heldur er afar umdeilanlegt hvort það muni borga sig eða ekki að framfylgja ákvörðuninni sem skýrslan átti að meta.

Það verður því að segjast að á meðan því fylgja óneitanlega margir kostir evrópusambandsaðild og erfitt er að þræta um suma þeirra, svo sem lækkun eða afnám tolla og lægri vextir lána. Hins vegar er það einnig stórmál fyrir jafn lítinn og ört vaxandi efnahag og okkar, að skipta um gjaldmiðil og borga fyrir það bæði í háum upphæðum og ekki síst í framsali fullveldis allra þriggja greina ríkisvalds okkar. En sem stendur er einungis hægt að fullyrða um eitt. Háir stýrivextir eru bæði okkur sjálfum að kenna og til að vernda okkur. Verðbólgu upp á 5-7% var spáð fyrir þetta tímabil fyrir mörgum árum en vöxtur efnahagsins, meiri velmegun, hærri laun og meiri eyðsla hrintu verðbólgunni fyrr og harkalegar af stað en búist var við. Það að lánin okkar beri hærri vexti núna um skamma stund er til þess að minna okkur á að tapa okkur ekki í gleðinni af aukinni velmegnun, er skárra en endurkoma verðbólgunar sem hrellti okkur í kringum 1980. Þó að krónan sé að sveiflast meira en almennt gengur og gerist, þá er hún samt við miðbik þess sem gengisvísitala hennar hefur verið síðan að gjaldmiðlinum var sleppt lausum. Kannski er sveigjanlegur gjaldmiðill sem ört breytist með efnahagsástandinu einmitt það sem svo lítið en ört vaxandi efnahagskerfi eins og okkar þarfnast