Samkeppni

Ríkisútvarpið ohf. er frumvarp menntamálaráðherra um breytingu á núverandi rekstrarformi Ríkisútvarpsins. Frumvarpið nær því miður ekki nógu langt því rekstrarformið sem frumvarpið kveður á um er ríkisrekstur þó svo hann heiti því frumlega nafni opinbert hlutafélag. Hér á eftir verður ekki fjallað um Ríkisútvarpið ohf. sérstaklega þó augljóslega megi tengja það við lýsingarnar. Mig langar að fjalla stuttlega um mikilvægi frjálsrar samkeppni og nauðsyn þess að ríkið láti samkeppnina afskiptalausa að mestu. Hið opinbera á eingöngu að skipta sér af samkeppni á frjálsum markaði þegar um markaðsbresti er að ræða.

Einkaaðilar geta ekki, munu ekki og eiga ekki að geta staðið í samkeppni við ríkisrekstur. Einstaklingar eru hæfari en ríkið til að reka fyrirtæki og því á ríkið að leyfa þeim það afskiptalaust. Frjáls markaður er öllum til bóta, bæði seljanda og neytanda. Til að útskýra það skulum við skoða einfalt dæmi:
Í lokuðu hagkerfi eru þrír seljendur, A, B og C. Þeir selja allir sömu vörutegundina og gæði vörunnar eru sambærileg. Varan kostar 100 kr. hjá aðila A, 90 kr. hjá aðila B og 70 kr. hjá aðila C. Neytendur vörunnar versla við seljanda C því hann býður vöruna á hagstæðasta verðinu. Þetta leiðir til þess að reksturinn dregst saman hjá seljendum A og B og því verða þeir að lækka vöruverð sitt ef þeir vilja að neytendur versli vöruna af þeim. Að öðrum kosti verða þeir að hætta rekstrinum. Slík samkeppni er neytendum augljóslega til hagsbóta þar sem verðlag lækkar. Einnig stuðlar slík samkeppni að auknum gæðum vörutegundarinnar.

Skoðum sama dæmið aftur nema nú er ríkið seljandi A en seljendur B og C eru einkaaðilar. Gerum einnig ráð fyrir að allir íbúar hagkerfisins þurfi að kaupa vöruna af seljanda A (ríkinu) en geta valið hvort þeir kaupi einnig vöruna af seljanda B eða C. Seljandi A er í annarri stöðu á markaðnum en hinir seljendurnir. Seljandi A getur hækkað verðið eins og honum sýnist. Seljandi A hefur engan hvata til þess að gera vöru sína betri en vörur seljenda B og C og rekstur seljanda A dregst ekki saman þó svo hann hækki verðið því allir íbúar hagkerfisins þurfa að kaupa vöruna af honum. Við sjáum mjög glögglega að hér ríkir ekki lengur frjáls markaður og samkeppnin er ekki lengur til staðar. Þetta er íbúum hagkerfisins ekki til góða og myndu þeir frekar kjósa fyrirkomulagið í fyrra dæminu þar sem fullkomin samkeppni ríkti á frjálsum markaði.

Ef við drögum saman niðurstöðurnar út þessum tveimur dæmum þá sjáum við að frjáls markaður er öllum íbúum hagkerfisins til bóta. Hið opinbera á ekki að standa í samkeppni við einstaklinga á frjálsum markaði, þá er hætta á markaðsbrestum. Því ber ríkinu að draga úr umsvifum sínum í samkeppni við einkaaðila. Þannig er smátt og smátt hægt að draga úr aðgangi ríkisins að frjálsum markaði og efla samkeppni.

Ennig ber að nefna að aðgangur ríkisins að frjálsum markaði er afar ósanngjarn gagnvart einkaaðilum. Ríkisrekið fyrirtæki hefur ávallt forgang á einkarekin fyrirtæki og hlýtur samkvæmt lögum ýmsum undantekningarreglum. Þetta gerir ríkisrekið fyrirtæki ósamkeppnishæft. Hlutafélag þar sem allur hluturinn er í eigu ríkisins og einn ráðherra fer með forsjá félagsins er ríkisrekið fyrirtæki í samkeppni við einkaaðila. Það er því enginn tilgangur að breyta ríkisreknu fyrirtæki í opinbert hlutafélag nema til standi að selja hluti í félaginu í náinni framtíð.

Ríkisreknar stofnanir eiga aðeins að vera starfræktar ef þær eru samfélaginu bráð nauðsyn og ljóst er að einkaaðilar hafi ekki tök á að reka slíkar stofnanir. Reynslan hefur sýnt okkur að einkarekstur er íbúum hagkerfisins til bóta. Einkaaðilar eru í flestum tilfellum miklu hæfari en ríkið í rekstri þar sem þeir hafa mun meiri hvata en ríkið til að starfrækja rekstur fyrirtækisins á sem hagkvæmastan máta. Ríkið á alls ekki að skipta sér af eða standa í vegi fyrir samkeppni á frjálsum markaði.