Blátt verður rautt

Þetta voru fréttirnar sem birtust í blöðunum eftir að hægribandalagið Allians sigraði vinstristjórnina í Svíþjóð.

Til að byrja með skulum við skoða hvernig pólitískt landslag Svíþjóðar lýtur út. Meginhluti kjósenda ( 94,3 % ) styður 7 stærstu flokkana, Hægra meginn eru: Moderat, Folkpartiet, Kristilegir demokratar og Centralpartiet. Vinstra meginn standa: Social demokratar, Umhverfisflokkurinn, og Vänster partiet.Báðar fylkingar eiga það sameiginlegt að í raun eru þetta eintómir smáflokkar með 5-8% fylgi en risarnir Moderat (26,1) og Social demokratarnir (35,2) mynda bakbein fylkingana. Það voru því þeir Reinfelt frá Moderat og Persson frá SD sem slógust í umræðu eftir umræðu um það eitt að vera sammála um meginatriðin. Það er nefnilega ansi sterkt í Svíum að hafa það Lagom. Það er að segja að hitta svona í miðjuna, hafa það svona mátulegt. Efnahagurinn er betri en hann hefur lengi verið, verðbólgan með því lægsta í Evrópusvæðinu. Bitbeinið var því í raun aðeins eitt. Að hafa óbreitt ástand eða koma á smá hreyfingu innan velferðarkerfisins. Eins og hægt er að sjá á heimasíðu kosninganna (www.val.se) þá var munurinn ekki sérstaklega mikill enda munurinn á fylkingunum einungis 7 þingmenn Allians í hag.

En hvað var það sem ýtti SD úr stjórn? SD hafa alltaf verið stærsti flokkur Svíþjóðar og nær alltaf setið í stjórn undanfarin ár eða í öll ár nema 9 síðan 1932 og kom sterkt inn eftir að hægrimenn sátu síðast í stjórn enda ríkti þá óðaverðbólga og efnahagsóvissa. Það er tvennt sem þykir hafa ollið þessari umhræringu á kjósendum, að einhverju leiti var fólk orðið þreytt á fráfarandi stjórn, enda þó ástandið hafi verið stöðugt þá hefur lítið sem ekkert breyst í setu stjórnarinnar. Hin ástæða þykir þó vega þyngra og er það atvinnuleysið. Það var hart rifist um hversu hátt atvinnuleysið væri í kosningunum og komu upp tölurnar 400 þúsund og 800 þúsund manns. Reyndist svo raunveruleg viðmiðunartala vera þar mitt á milli. Hinsvegar má deila um þessa viðmiðunartölu. Hvernig má það vera? Jú samkvæmt almennri tölu er atvinnuleysið um 5,5% en ef tekið er inn þeir sem eru á atvinnuleysisbótum vegna þess að þeir eru í starfsnámi þá er þessi prósenta að nálgast 9% en alþjóðlega matsstofnun áætlaði að raunatvinnuleysi væri nær 15%. Nú er höfundur í verkfræði og hefur ágæta reynslu með að skoða tölur út frá mismunandi sjónarhornum til að leggja mat á hlutina, en það að munurinn sé þrefaldur í eins mikilvægu mati á samfélagsstöðunni og þetta er óafsakanlegt, svo ekki sé minnst á allan þann fjölda fólks sem í raun er atvinnulaust í landi sem býr við eina mestu velmegnun í heiminum.

Það er því almennt talið að vinstriflokkarnir hafi tapað kosningunum á atvinnuleysinu og þrátt fyrir áróðurstefnu þeirra um að þau störf sem verði til séu verr launuð og valdi samfélagslegri kreppu og samkeppni, eins og það sé óhollt fyrir þróun samfélagsins. Ef litið er nánar á hvernig Moderat unnu þennan mikla sigur sinn þá má nefna tvennt sem er efst á baugi. Það fyrra var að Moderat hefur dregið úr áherslunni að sleppa fjötrunum af fyrirtækjum með skattalækkunum niður í það að breyta kerfinu aðeins lagom (mátulega) og hið seinna er það að þeir hafa lofað að gera muninn á þeim sem vinna og eru atvinnulausir meiri, til að þrýsta á atvinnulausa til að fara af velferð samfélagsins. Það er jú óþægilega algengt í Svíþjóð að fólk hreinlega lifi á kerfinu, ekki vegna illrar nauðsynjar eins og er fyllilega réttlætalegt í hinu norræna velferðar modeli, heldur vegna þess að það fær næstum jafn mikið fyrir það að sitja heima eða sinna tómstundum sínum og það að vinna. Þetta er án mikils ágreinings Svía, stærsti löstur sænska velferðarkerfisins. Hversvegna á að vinna ef ávinningurinn er lítill sem enginn, og þetta hefur lengi kurrað í miðju og hægri sinnuðum Svíjum, einkar oft hjá stéttum líkt og stúdentum, sem höfundur er svo lánsamur að tilheyra, sem eru á leið út á afar erfiðann atvinnumarkað. Það er erfitt að sitja yfir bókum þegar maður veit af jafnöldrum sínum sem hreinlega sitja með fæturnar upp á borði og blýstra áhyggjulaust að lífinu, því peningarnir koma jú alltaf stundvíslega í hverjum mánuði. 

Þetta var svo sannalega sigur fyrir hægrimenn í svíþjóð enda besta kosning Moderat frá upphafi. M jók fylgi sitt um 10 % frá síðustu kosningum en þá hlaut flokkurinn afhroð eftir að einstaklingar innan kosningabaráttunnar náðust á upptöku vera að ræða niðrandi um innflytjendur. Það gerðist einnig svipaður atburður í nýliðnum kosningum er Folkpartiet varð fyrir barðinu á nokkurkonar Watergate innanfrá, þegar formaður flokksins hleypti blaðamönnum inn á gagnabanka flokksins. Hvað hann hefur ætlað að græða á þessu getur höfundur aðeins velt vöngum yfir, en útkoman var að flokkurinn tapaði helmingi fylgis síns frá síðustu kosningum og endaði með aðeins 7,5 % fylgi, og kostaði það nærri því Alliansen sigurinn.  

Fleira óhreint má þó nefna í sambandi við Folkpartiet en í þetta sinn ekki að þeirra sök. Undanfarnar tvær kosningar hafa smáflokkar og öfgaflokkar aukið mikið við fylgi sitt í Svíþjóð, stærstir munu þar vera Sverige demokratar og National demokratar sem báðir predika harða innflytjendastefnu og að því er næst má telja öfgakennda mismunun milli innfæddra Svía og aðfluttra. Hátt settur aðili Sverige demokratarna náðist á myund vera að ræða við kjósendur fyrir hönd Folkpartiet íklæddur appelsínugulum kosningajakka frá þeim. Þarna þykir vera á ferðinni afar grófur kosningastuldur sem allir hinir flokkarnir hafa harðlega gagnrýnt en talsmenn öfgaflokksins harðneituðuþessum ásökunum og bentu hvor á annan, jafnvel eftir að myndirnar voru sýndar opinberlega. Samanlagt juku þessir flokkar verulega við sig milli kosninga eða nætum því tvöfölduðu fylgi sitt á sumum stöðum. Höfundur hefur búið í Svíþjóð undanfarin tvö ár og gerði sér grein fyrir að kurr væri í mörgum Svíum vegna innflytjendamála, en að á stöðum væri fylgi öfgaflokka líkt og þessarra allt upp í 5% veitir hverjum rétthugsandi ugg. Það var jú þess vegna sem höfundur fór út á kjördag og í stað þess að skila auðu líkt og hann hafðiu áætlað sér í byrjun, enda er studentum heimilt að kjósa til bæjarstjórnarkosninga og landsambands, kaus hann Moderat. Ástæðan fyrir því að skila auðu átti að vera sú að þá hefði atkvæðinu verið skilað, en engin áhrif haft á þá sem raunverulega eiga hagsmuna að fylgja í bæjarfélaginu. Skekkir það jú ekki lýðræðið að kjósa stjórnendur bæjarfélags sem þú ert að yfirgefa, borgar ekki skatta til né þekkir nógu vel til málefnanna til að geta tekið skynsama ákvörðun? Rök höfundar fyrir því að skila ekki auðu komu skýrt fram kvöldið fyrir kosningarnar. Sverige demokrat hefðu samkvæmt kosningaspám komist inn með mann í bæjarráð. Það er eitt að skila auðu vegna þess að maður hefur ekki álit, skoðun eða huglægan rétt til þess að velja eins og í þessu tilfellli, en það er því mun verra að kjósa ekki þegar öfgaöfl eiga möguleika á að komast að og rengja stöðu þegna innan samfélagsins.  

Þó nú sé hin nýja stjórn tekin til starfa þá hefur ekki allt gengið snuðrulaus. Nú þegar er búið að skipta um kvennráðherra eftir að uppkomst að hún og fjölskilda hennar hefði fyrir nokkrum árum borgað barnfóstru sinni svart. Þetta kann nú ekki að þykja mikil tíðindi yfir höfuð nema fyrir það að þetta sama ár þénaði fjölskildan samanlagt um 16 milljónir sænskra króna, eða því sem samsvarar mjög gróflega 160 milljónum íslenskum og sögðust samt ekki hafa haft efni á því að borga barnfóstrunni löglega. Höfundi þykir það þó vera fjöður í hatt leiðtoga samstöðunnar og nýjum forsetisráðherra herra Reinfeldt að það var hann sem gagnrýndi ráðherrann hvað mest og þrýsti á brotthvarf hans. 

Svíþjóð hefur tekið hliðarspor til hægri, þó ekki eins langt og að samfélagsaðstæður myndu gefa til kynna að þörf væri miðað við atvinnuástand og byrði félagskerfisins á skattborgurum, en spor í rétta átt. Það verður úr þessu einungis að vona að hin nýja stjórn spili rétt úr spilunum og betrumbæti kerfið, en þó ekki svo hratt eða mikið að kjósendur skelkist og hlaupi í arma Social demokrata enn á ný í næstu kosningum. Byltingin étur börnin sín, og í örmum sænska velferðarkerfisins er hugsað um alla líkt og börn samfélagsins. Líkt og móður sem finnst sárt að hrinda ungum sínum út úr hreiðrinu verður að vita að það sé samt nauðsynlegt, þá verða Svíar að skilja að til að viðhalda lífsmátasínum verða þeir að fá fólk til að vinna 

Lokaorð: Höfundur hefur búið í Svíþjóð um tíma og er orðinn óvanur því að skrifa texta á Íslensku. Því er beðist velvirðingar á stafsetningar- og málfræðivillum sem kunnu að leynast í pistlinum þar sem aðgangi að yfirlesurum er því miður ábótavant.Einnig vill höfundur benda á eftirfarandi grein fyrir þá sem vilja fræðast meir en treysta sér ekki til þess að tækla sænskan texta. (http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5356402.stm) 

Baldur Malmberg

Huginn