Sjaldan neita unglingar auknu frelsi

Fátt af pólitískum vettvangi hefur verið jafn mikið rætt meðal íslenskra framhaldsskólanema og breytt námsskipan til stúdentsprófs. Hefur sú umræða oftar en ekki snúist upp í hræðsluáróður um að verið sé að stórauka miðstýrt valdboð ráðuneytisins. Sá merkimiði hefur verið settur á málið að ráðuneytið að skylda alla skóla til að kenna nám til stúdentsprófs á þremur árum. Það er ljóst að umræðurnar sem skapast hafa um þetta mál hafa verið fremur ófrjóar og oftar en ekki byggðar á misskilningi. Hvers vegna hafa nemendur og skólar hins vegar lagst jafn harkalega gegn þessum breytingum eins og raun ber vitni?

Þann 12. janúar s.l. skipaði menntamálaráðherra nefnd sem fjalla átti um endurskoðun starfsnáms. Starfsnámsnefnd hefur nú lokið störfum og telur að breytinga sé ekki einungis þörf á sviði starfsnáms heldur á öllum framhaldsskólanum í heild.

Nefndin leggur til að aðgreining milli starfsnáms og bóknáms verði afnumin, m.ö.u. að allt nám á framhaldsskólastigi verði jafngilt. Það er því um mikinn sigur nemenda að ræða þar sem ekki verður litið á starfsnám sem síðri kost en bóknámskostinn.

Nefndin telur enn fremur að nauðsynlegt sé að framhaldsskólanemum verði settar minni skorður um námsval og að framhaldsskólinn verði ein heild með fjölmörgum námsleiðum. Til að ná þessu fram vill nefndin að skólunum verði veitt frelsi til að smíða brautir og námsleiðir sem miðast að því að verða einstaklingsmiðaðri fyrir nemandann og búa hann því enn betur undir framhaldsnám en áður. Þær hugmyndir um að með nýju kerfi muni skólar missa sérkenni sín tel ég hins vegar vera rangar. Þvert á móti munu skólarnir efla sérkenni sín og taka ólíkar stefnur í mismunandi áttir og svara því enn betur ólíkum þörfum viðskiptavina sinna.

Þá munu skólar að öllum líkindum nýta sér þessa frelsisaukningu og bjóða upp á mun fleiri leiðir til stúdentsprófs. Það sem er mikilvægt að minnast á í þessu samhengi er hins vegar það að skólunum verður ekki gert skilt að breyta námsfyrirkomulagi sínu á neinn hátt frekar en þeir kjósi það. Þannig mun gamalgróinn skóli líkt og Menntaskólinn í Reykjavík geta stundað kennslu með sama fyrirkomulagi þó svo breytingarnar myndu taka gildi á morgun. Bekkjakerfinu verður því svo sannarlega ekki útrýmt með þessu nýja fyrirkomulagi enda fylgja bekkjakerfinu margir kostir og margir nemendur munu sjálfsagt ennþá kjósa það fram yfir fjölbrautakerfið.

Með breytingunum munu skólarnir verða enn hæfari á samkeppnismarkaði og mun fljótari að svara þörfum nemenda, háskóla og atvinnulífs. Atvinnulífið kallar í sífellt auknu mæli eftir starfskrafti sem hefur reynslu á ólíkum sviðum. Þannig er ekki óalgengt að sjá fyrirtæki auglýsa eftir verkfræðingi sem hefur þekkingu á járnsmíði eða heimspekingi sem hefur þekkingu á hönnun. Nemendum mun nú gefast kostur á að svara þessum kröfum enn betur.

Þá telur nefndin að stórauka þurfi samstarf milli framhaldsskóla og háskóla. Það er álit nefndarinnar að koma þurfi á samstarfi milli þessa tveggja skólastiga með kerfi sem hægt er að kalla viðtökumiðað nám, þ.e. nám sem miðar að því að undirbúa nemandan undir háskólanám með námi sem uppfyllir kröfur næsta skólastigs og/eða atvinnulífs. Háskólinn og/eða atvinnulífið mun því gefa út ákveðin viðmið um kröfur til ákveðinna leiða innan háskólans.

Viðtökumiðað nám hefur þekkst í starfsnámi þar sem fulltrúum frá atvinnulíf gefst kostur á að hafa áhrif á það nám sem kennt er í starfsnámsskólum. Til að einfalda þetta má segja að viðtökuaðili, háskóli eða atvinnulíf, leiðbeini skólanum um þá þekkingu sem hann telur líklegast að henta muni sér og nemandanum best þegar nemandinn fer í framhaldsnám eða kemur út í atvinnulífið. Viðtökuaðilinn segir því til um þann nemanda sem hann vill fá. Áhugasömum og duglegum skólastjórnendum verður nú loks verðlaunað með því að gefa þeim aukið frelsi til athafna. Það má hins vegar ekki gleyma að þessu aukna frelsi fylgir mikil ábyrgð.

Margir kunna að velta því fyrir sér hvort nú þurfi nemendur ekki að ákveða sig enn fyrr. Ég til hins vegarað skólar munu ennþá halda áfram að bjóða upp á opnar námsleiðir sem munu líkjast þeim brautum sem til eru í dag. Þannig munu óákveðnir nemendur geta valið brautir sem að loknu námi munu áfram halda flestum leiðum opnum til frekara framhaldsnáms. Nemendur sem vita hins vegar nákvæmlega það sem þeir vilja munu hafa tækifæri á einstaklingsmiðuðu námi sem undirbýr þá enn betur fyrir frekara nám eða þátttöku í atvinnulífi. Það kallar hins vegar á aukna námsráðgjöf og að gerð verði hugarfarsbreyting á námsráðgjöf þannig að litið verði á hana sem leiðbeiningu um nám en ekki eingöngu hjálp til þeirra sem standa sig illa í námi.

Endalaust er hægt að nefna kosti aukins frelsis í menntakerfinu, eða hvaða kerfi sem er ef því er að skipta, en hér hafa aðeins örfáir þeirra verið nefndir. Tillögur að breyttu fyrirkomulagi framhaldsskólanna tel ég vera af hinu góða og hef ég enga trú á öðru en að framhaldsskólanemar sem og aðrir unnendur frelsisins muni fagna þessum tillögum.

Byggir á:

Fréttatilkynningu frá menntamálaráðuneytinu: http://mrn.stjr.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/3625

Skýrslu starfsnámsnefndar:
http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/starfsnamsnefnd.pdf

Höfundur situr í stjórn Hugins.

Birtist í Morgunblaðinu 14. ágúst 2006